10 min read
Mathew Wahome
Sarufi: Uchanganuzi wa Sentensi kwa Matawi na Sanduku (Form 3)
Utangulizi
Uchanganuzi wa sentensi ni utaratibu wa kuigawa sentensi katika vipande vyake vya kisarufi (Kikundi Nomino - KN na Kikundi Tenzi - KT) na kubainisha kategoria za kila neno. Katika KCSE Karatasi ya 2, swali la uchanganuzi hubeba kati ya alama 3 na 5.
1. Miundo ya Sentensi
- Sentensi Sahili (Simple Sentence):
- Sentensi yenye kishazi huru kimoja na kitenzi kimoja kikuu.
- Mfano: Mwanafunzi hodari anasoma kitabu kwa makini.
- Sentensi Ambatano (Compound Sentence):
- Huundwa na sentensi sahili mbili au zaidi zilizounganishwa kwa kiunganishi (kama lakini, na, wala, au).
- Mfano: Juma alilima shamba lakini Maria alipanda mbegu.
- Sentensi Changamano (Complex Sentence):
- Huwa na kishazi kikuu kimoja na kishazi tegemezi kimoja au zaidi (chenye -po-, -ko-, -mo-, -cho-, n.k.).
- Mfano: Mwalimu alipofika darasani, wanafunzi walisimama.
2. Alama za Kisarufi Zinazotumika Katika Uchanganuzi
- S: Sentensi
- KN: Kikundi Nomino
- KT: Kikundi Tenzi
- N: Nomino
- V: Kivumishi
- T: Kitenzi
- E: Kielezi
- U: Kiunganishi
- W: Kiwakilishi
- H: Kihusishi
3. Mfano wa Uchanganuzi kwa Njia ya Jedwali (Sanduku)
Sentensi: Wanafunzi watiifu wanasoma vitabu darasani.
| S | KN | KT |
|---|---|---|
| N: Wanafunzi | T: wanasoma | |
| V: watiifu | N: vitabu | |
| E: darasani |
4. Shamirisho na Yambwa
- Yambwa Tendwa (Direct Object): Kitu au kiumbe kinachoathiriwa moja kwa moja na tendo.
- Mfano: Juma alikula ugali. (Ugali ni Yambwa Tendwa)
- Yambwa Tendewa (Indirect Object): Anayefanyiwa au anayefaidika na tendo.
- Mfano: Juma alimpikia mama ugali. (Mama ni Yambwa Tendewa)
- Yambwa Ala (Instrument): Kifaa kilichotumiwa kutekeleza tendo.
- Mfano: Juma alikata mti kwa shoka. (Shoka ni Yambwa Ala)