Sarufi: Uchanganuzi wa Sentensi kwa Matawi na Sanduku (Form 3)

Utangulizi

Uchanganuzi wa sentensi ni utaratibu wa kuigawa sentensi katika vipande vyake vya kisarufi (Kikundi Nomino - KN na Kikundi Tenzi - KT) na kubainisha kategoria za kila neno. Katika KCSE Karatasi ya 2, swali la uchanganuzi hubeba kati ya alama 3 na 5.

1. Miundo ya Sentensi

1. Sentensi Sahili (Simple Sentence):
   • Sentensi yenye kishazi huru kimoja na kitenzi kimoja kikuu.
   • Mfano: Mwanafunzi hodari anasoma kitabu kwa makini.
2. Sentensi Ambatano (Compound Sentence):
   • Huundwa na sentensi sahili mbili au zaidi zilizounganishwa kwa kiunganishi (kama lakini, na, wala, au).
   • Mfano: Juma alilima shamba lakini Maria alipanda mbegu.
3. Sentensi Changamano (Complex Sentence):
   • Huwa na kishazi kikuu kimoja na kishazi tegemezi kimoja au zaidi (chenye -po-, -ko-, -mo-, -cho-, n.k.).
   • Mfano: Mwalimu alipofika darasani, wanafunzi walisimama.

2. Alama za Kisarufi Zinazotumika Katika Uchanganuzi

• S: Sentensi
• KN: Kikundi Nomino
• KT: Kikundi Tenzi
• N: Nomino
• V: Kivumishi
• T: Kitenzi
• E: Kielezi
• U: Kiunganishi
• W: Kiwakilishi
• H: Kihusishi

3. Mfano wa Uchanganuzi kwa Njia ya Jedwali (Sanduku)

Sentensi: Wanafunzi watiifu wanasoma vitabu darasani.

4. Shamirisho na Yambwa

• Yambwa Tendwa (Direct Object): Kitu au kiumbe kinachoathiriwa moja kwa moja na tendo.
  • Mfano: Juma alikula ugali. (Ugali ni Yambwa Tendwa)
• Yambwa Tendewa (Indirect Object): Anayefanyiwa au anayefaidika na tendo.
  • Mfano: Juma alimpikia mama ugali. (Mama ni Yambwa Tendewa)
• Yambwa Ala (Instrument): Kifaa kilichotumiwa kutekeleza tendo.
  • Mfano: Juma alikata mti kwa shoka. (Shoka ni Yambwa Ala)