15 min read
Mathew Wahome
Mada ya 4: Kauli za Vitenzi
1. Maana
Kauli ni namna ya kubadilisha kitenzi ili kuonyesha uhusiano kati ya kitendo na mtenda au mtendwa.
2. Kauli Kuu
Mfano wa vitenzi: andika, pika, funga, cheza.
| Kauli | Kanuni | Mfano |
|---|---|---|
| Kutenda | Kitenzi cha msingi | andika, pika, funga |
| Kutendwa | Ongeza -w- | andikwa, pikwa, fungwa |
| Kutendea | Ongeza -i- au -e- | andikia, pikia, fungia, chezea |
| Kutendewa | Kutendea + -w- | andikiwa, pikiwa, fungiwa |
| Kutendeka | Ongeza -ika / -eka | andikika, pikika, fungika, chezeka |
| Kutendesha | Ongeza -isha / -esha | andikisha, pikisha, chezesha |
| Kutendeshwa | Kutendesha + -w- | andikishwa, chezeshwa |
| Kutendana | Ongeza -ana | andikana, pikana, chezeana |
| Kutendua | Hubadilisha kuwa kinyume | funga - fungua |
Kanuni ya Vokali
- Ikiwa vokali ya mwisho kabla ya kiishio ni a, i, u: tumia -ia, -ika, -isha.
- Ikiwa ni e, o: tumia -ea, -eka, -esha.
Mfano: soma - somea, someka, somesha; pika - pikia, pikika.
3. Matumizi ya Kauli
| Kauli | Maana | Mfano wa Sentensi |
|---|---|---|
| Kutendwa | Mtendwa anatajwa | Chakula kimepikwa na mama. |
| Kutendea | Kitendo kwa ajili ya mtu au mahali | Mama anampikia mtoto chakula. |
| Kutendeka | Uwezekano | Mlango huu unafungika. |
| Kutendesha | Kusababisha kitendo | Mwalimu anawasomesha wanafunzi. |
| Kutendana | Kitendo cha pamoja | Watoto wanachezeana. |
| Kutendua | Kinyume cha kitendo | Alifungua mlango. |
4. Vidokezo vya Mtihani
- Tambua kitenzi cha msingi kwanza.
- Zingatia kanuni ya vokali.
- Usichanganye kutendea na kutendeka.
- Vitenzi vingine havina kauli zote (kwa mfano, kauka haina kutendwa).