16 min read
Mathew Wahome
Mada ya 5: Sarufi na Matumizi ya Lugha - Ngeli za U-ZI na U-YA
1. Utangulizi
Katika muendelezo wa kujifunza ngeli za Kiswahili za kiwango cha Form 1, tunajikita katika ngeli mbili ambazo huleta mkanganyiko mkubwa kwa watahiniwa: Ngeli ya U-ZI na Ngeli ya U-YA. Uelewa wa mabadiliko ya umoja hadi uwingi ni muhimu sana katika mitihani ya KCSE.
2. Ngeli ya U-ZI
Nomino za ngeli hii huanza kwa herufi U katika hali ya umoja, na hupata mabadiliko ya moja kwa moja hadi kuwa ZI (au kubadilisha umbo kabisa kama vile uzi kuwa nyuzi) katika hali ya uwingi.
Kanuni za Upatanisho:
- Umoja: Hutumia kiambishi u- (k.v., Uzi huu mrefu umekatika).
- Wingi: Hutumia kiambishi zi- (k.v., Nyuzi hizi ndefu zimekatika).
| Umoja | Wingi | Mfano wa Sentensi (Umoja) | Mfano wa Sentensi (Wingi) |
|---|---|---|---|
| Ukuta | Kuta | Ukuta umepakwa rangi nyeupe. | Kuta zimepakwa rangi nyeupe. |
| Uzi | Nyuzi | Uzi umeraruka vibaya. | Nyuzi zimeraruka vibaya. |
| Ufa | Nyufa | Ufa umejitokeza ukutani. | Nyufa zimejitokeza ukutani. |
3. Ngeli ya U-YA
Hizi ni nomino ambazo huanza na herufi U katika hali ya umoja, lakini zinapofika katika hali ya uwingi, huchukua viambishi au maumbo ya ngeli ya LI-YA (huongeza kiambishi MA- au kubadilika kuwa YA-).
| Umoja | Wingi | Mfano wa Sentensi (Umoja) | Mfano wa Sentensi (Wingi) |
|---|---|---|---|
| Ubao | Mbao / Mbau | Ubao umefutwa kabisa. | Mbao zimefutwa kabisa. |
| Ua | Maua | Ua lizuri limechanua bustanini. | Maua yanzuri yamechanua bustanini. |
| Udevu | Madevu | Udevu wake ni mrefu. | Madevu yake ni marefu. |
4. Mazoezi ya Kujitathmini
- Tofautisha jinsi vitenzi vinavyobadilika kati ya ngeli ya U-ZI na U-YA katika hali ya uwingi.
- Badilisha sentensi hii iwe katika umoja: "Maua haya mazuri yamnyauka kwa jua."