15 min read
Mathew Wahome
Mada ya 3: Nyakati na Hali za Vitenzi
1. Muundo wa Kitenzi
Kitenzi kina sehemu zifuatazo: Kiambishi awali cha nafsi + kiambishi cha wakati/hali + (kiambishi cha kirejeshi/yambwa) + mzizi + kiishio
Mfano: a-li-som-a (alisoma): a = nafsi ya tatu, li = wakati uliopita, som = mzizi, a = kiishio.
2. Nyakati
| Wakati | Kiambishi | Mfano | Kukanusha |
|---|---|---|---|
| Uliopita | -li- | Alisoma | Hakusoma |
| Uliopo | -na- | Anasoma | Hasomi |
| Ujao | -ta- | Atasoma | Hatasoma |
3. Hali za Vitenzi
| Hali | Kiambishi | Mfano | Kukanusha |
|---|---|---|---|
| Timilifu | -me- | Amesoma | Hajasoma |
| Mazoea | hu- | Husoma kila siku | Hasomi kamwe |
| Masharti (kama) | -ki- | Ukisoma utafaulu | Usiposoma hutafaulu |
| Masharti (ingekuwa) | -nge- / -ngali- | Angekuja, tungefurahi | Asingekuja |
| Kuendelea / bado | -ngali- | Angali anasoma | Hajasoma bado |
| Wakati wa kitendo | -po- | Alipofika, tuliondoka | Hakufika |
| Amri | (bila kiambishi) | Soma! | Usisome! |
4. Vidokezo vya Kukanusha
- Uliopita: ha- + (nafsi) + ku + mzizi (hakusoma).
- Uliopo: ha- + mzizi + -i (hasomi).
- Ujao: ha- + ta + mzizi (hatasoma).
- Timilifu: ha- + ja + mzizi (hajasoma).
- Kwa nafsi ya kwanza: si- (sikusoma, sisomi, sitasoma, sijasoma).
Mifano ya Nafsi
| Nafsi | Uliopita | Kukanusha |
|---|---|---|
| Mimi | Nilisoma | Sikusoma |
| Wewe | Ulisoma | Hukusoma |
| Yeye | Alisoma | Hakusoma |
| Sisi | Tulisoma | Hatukusoma |
| Ninyi | Mlisoma | Hamkusoma |
| Wao | Walisoma | Hawakusoma |