15 min read
Mathew Wahome
Mada ya 1: Ngeli za Nomino
1. Maana ya Ngeli
Ngeli ni kundi la nomino zenye sifa zinazofanana na zinazopatana kisarufi na vivumishi, vitenzi na viwakilishi kwa kutumia viambishi maalum.
Upatanisho wa kisarufi ni kuafikiana kwa viambishi vya nomino na maneno mengine katika sentensi.
2. Ngeli Kuu
| Ngeli | Mifano ya Umoja - Wingi | Mfano wa Sentensi |
|---|---|---|
| A-WA (watu, wanyama, wadudu) | mtoto - watoto, mwalimu - walimu, simba - simba | Mtoto anacheza. / Watoto wanacheza. |
| U-I (miti, vitu vya asili) | mti - miti, mlango - milango | Mti umeanguka. / Miti imeanguka. |
| LI-YA | jiwe - mawe, jicho - macho, tunda - matunda | Jiwe limeanguka. / Mawe yameanguka. |
| KI-VI | kiti - viti, kitabu - vitabu | Kiti kimevunjika. / Viti vimevunjika. |
| I-ZI | nyumba - nyumba, meza - meza, barua - barua | Nyumba imejengwa. / Nyumba zimejengwa. |
| U-ZI | ukuta - kuta, ubao - mbao, wimbo - nyimbo | Ukuta umeanguka. / Kuta zimeanguka. |
| U-YA | ugonjwa - magonjwa | Ugonjwa unaenea. / Magonjwa yanaenea. |
| YA-YA | maji, mafuta, maziwa, maradhi | Maji yamemwagika. |
| KU (vitenzi-jina) | kusoma, kula, kuimba | Kusoma kunafaa. |
| PA-KU-MU (mahali) | mahali, kule, humu | Mahali hapa pazuri. / Kule kuna baridi. / Humu mna giza. |
3. Vidokezo vya Kutambua Ngeli
- Angalia kiambishi cha umoja na wingi cha nomino.
- Tumia kitenzi au kivumishi kupata upatanisho (mfano: mtoto mzuri anakuja).
- Nomino za wanyama, wadudu na ndege karibu zote ni za A-WA ingawa umbo lake liwe la ngeli nyingine (kwa mfano, ndege mzuri anaruka).
- Nomino zisizo na kiambishi wazi (kama meza) hutambuliwa kwa upatanisho.
4. Makosa ya Kawaida
- Kusema Kisu zimepotea badala ya Visu vimepotea.
- Kusema Mti imeanguka badala ya Mti umeanguka.
- Kusahau upatanisho wa kivumishi: Watoto wadogo (si watoto mdogo).