15 min read
Mathew Wahome
Mada ya 5: Aina za Sentensi na Vishazi
1. Sentensi na Sehemu Zake
Sentensi ni kikundi cha maneno kinachotoa ujumbe kamili.
| Sehemu | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| Kiima | Mtenda au mada ya sentensi | Wanafunzi wanasoma. |
| Kiarifu | Kitendo au hali | Wanafunzi wanasoma. |
| Yambwa (shamirisho) | Mpokeaji wa kitendo | Wanasoma vitabu. |
| Chagizo (kielezi) | Mahali, wakati, namna | Wanasoma maktabani. |
2. Vishazi
Kishazi ni kikundi cha maneno chenye kiima na kiarifu.
a) Kishazi Huru
Kinaweza kujisimamia na kutoa ujumbe kamili. Mfano: Mtoto amelala.
b) Kishazi Tegemezi
Hakijisimamii; hutegemea kishazi kingine. Mfano: ambaye alifika jana, alipofika, akiimba.
Viashiria vya Kishazi Tegemezi
- Kirejeshi: -o- (aliyefika, waliofika, kilichoanguka)
- Kiambishi -po-, -ki-, -ka-
- Viunganishi: ambaye, ambao, ambacho, ili, kwa sababu
3. Aina za Sentensi
a) Sentensi Sahili
Kishazi huru kimoja.
- Juma anasoma.
- Wanafunzi wamefika shuleni.
b) Sentensi Ambatano
Vishazi huru viwili au zaidi vilivyounganishwa kwa viunganishi (na, lakini, au, ila, bali).
- Juma analima na Amina anapika.
- Alitaka kuja lakini mvua ilinyesha.
c) Sentensi Changamano
Kishazi huru kimoja pamoja na kishazi tegemezi.
- Mtoto aliyefaulu amepewa zawadi.
- Tutaondoka mvua ikiisha.
4. Kutambua Aina ya Sentensi
- Hesabu vitenzi kuu na vishazi.
- Tafuta viunganishi.
- Tafuta viashiria vya kishazi tegemezi.
- Ikiwa kuna kishazi huru kimoja tu: sahili; vishazi huru zaidi ya kimoja: ambatano; kishazi tegemezi kipo: changamano.
5. Viunganishi
Viunganishi huunganisha maneno, vishazi au sentensi.
- Vya kuongeza: na, tena, aidha
- Vya kupinga: lakini, ila, bali
- Vya sababu: kwa sababu, kwa kuwa
- Vya kuchagua: au, ama
- Vya kusudi: ili, ili kwamba