9 min read
Mathew Wahome
Sarufi: Kauli za Vitenzi na Nyakati (Form 2)
1. Kauli za Vitenzi
Kauli ya kitenzi inaonyesha jinsi mtenda, mtendwa na mtendewa wanavyohusika katika tendo.
| Kauli | Kiambishi / Mnyambuliko | Kitenzi Asili | Kitenzi Kilichonyambuliwa | Sentensi ya Mfano |
|---|---|---|---|---|
| Kutenda | Hali ya msingi | soma | soma | Mwanafunzi anasoma kitabu. |
| Kutendwa | -w- / -ew- / -iw- | piga, soma | pigwa, somwa | Kitabu kinasomwa na mwanafunzi. |
| Kutendea | -e- / -i- / -li- / -le- | andika, pika | andikia, pikia | Mama anampikia mgeni chakula. |
| Kutendeka | -ek- / -ik- | vunja, ona | vunjika, onekana | Kioo kimevunjika chote. |
| Kutendana | -an- | penda, saidia | pendana, saidiana | Majirani wema wanasaidiana. |
| Kutendesha | -esh- / -ish- / -z- | lia, kimbia | liza, kimbiza | Mwalimu anamkimbiza mtoro. |
| Kutendeana | -ian- / -ean- | pa, suta | peana, suteana | Wafanyabiashara wanapeana mikopo. |
2. Nyakati na Hali katika Kiswahili
A. Nyakati Kuu:
- Wakati Uliopita (-li-): Mfano: A-li-enda shuleni.
- Wakati Uliopo (-na-): Mfano: A-na-soma kwa bidii.
- Wakati Ujao (-ta-): Mfano: A-ta-faulu mtihani.
B. Hali Maalumu:
- Hali ya Mazoea (-hu-): Hutumika kueleza vitendo vinavyofanyika mara kwa mara.
- Mfano: Yeye huamka mapema kila siku.
- Hali ya Kutimia (-me-): Huonyesha tendo limemalizika muda mfupi uliopita.
- Mfano: Wageni wamewasili ukumbini.
- Hali ya Masharti (-ki-):
- Mfano: Ukifanya bidii, utafaulu.
- Hali ya Masharti Yasiyowezekana (-nge- na -ngali-):
- -nge- (Masharti yanayowezekana sasa): Mfano: Angekuja, tungeenda naye.
- -ngali- (Masharti yaliyopita yasiyowezekana tena): Mfano: Angalisoma kwa bidii, angalipita mtihani wa jana.
- Hali ya Muendelezo (-ka-): Hutumika kueleza mfululizo wa matukio.
- Mfano: Akaingia, akafungua mlango, akaketi.
3. Ukanusho wa Nyakati na Hali
- Anasoma → Hasomi
- Alisoma → Hakusoma
- Atasoma → Hatasoma
- Amesoma → Hajasoma
- Hucheza → Hachezi