9 min read Mathew Wahome

Sarufi: Aina za Nomino na Ngeli za Kiswahili (Form 1)

Utangulizi

Nomino ni neno linalotaja mtu, mnyama, kitu, mahali, hali au dhana. Katika mtihani wa KCSE, ujuzi wa nomino na ngeli ndio unaomwezesha mwanafunzi kujenga sentensi zenye upatanisho sahihi wa kisarufi.

1. Aina za Nomino

Kiswahili kina aina kuu sita za nomino:

Nomino za Pekee (Proper Nouns):
- Majina maalumu ya watu, mahali, milima, mito, siku, au miezi.
- Daima huanza kwa herufi kubwa popote yanapotokea kwenye sentensi.
- Mifano: Juma, Nairobi, Mlima Kenya, Mto Tana, Ijumaa, Januari.
Nomino za Kawaida (Common Nouns):
- Majina ya jumla ya viumbe au vitu vya aina moja.
- Mifano: kitabu, mti, mwanafunzi, nyumba, mbwa.
Nomino za Jamii / Kundi (Collective Nouns):
- Majina yanayotaja kundi la vitu au viumbe vinavyochukuliwa kama kitu kimoja.
- Mifano: bunda la noti, genge la wezi, thurea ya nyota, halaiki ya watu, kundi la ng'ombe, msafara wa magari.
Nomino za Dhahania / Kufikirika (Abstract Nouns):
- Majina ya vitu vinavyoweza kuhisiwa au kufikiriwa akilini lakini haviwezi kuonekana au kushikika kwa mkono.
- Mengi huanza na kiambishi awali U-.
- Mifano: upendo, amani, werevu, uzalendo, ujasiri, wivu, furaha.
Nomino za Wingi Tu (Pluralia Tantum):
- Nomino zisizo na umoja; ziko katika hali ya wingi daima.
- Mifano: maji, mafuta, maziwa, marashi, mazingira, maumivu.
Nomino za Kitendo / Kitenzi-Jina (Infinitives):
- Huundwa kutokana na vitenzi kwa kuongeza kiambishi KU-.
- Mifano: Kuimba kumenifurahisha; Kusoma kwake kuna maendeleo.

2. Mfumo wa Ngeli za Kiswahili

Ngeli ni makundi ya kisarufi ambamo nomino zote za Kiswahili hupangwa kulingana na viambishi vya upatanisho wa kisarufi (viambishi awali vya umoja na wingi).

Na.	Ngeli	Kiambishi Umoja	Kiambishi Wingi	Mifano ya Nomino	Upatanisho wa Kisarufi (Sentensi)
1	A - WA	a- / yu-	wa-	mtu, mtoto, mwalimu, daktari, kuku, mbuzi	Mwanafunzi huyu anasoma / Wanafunzi hawa wanasoma.
2	KI - VI	ki- / ch-	vi- / vy-	kiti, kitabu, chura, chumba, cheti	Kiti kirefu kimevunjika / Viti virefu vimevunjika.
3	LI - YA	li-	ya-	jicho, tunda, jiwe, gari, dirisha, shati	Gari zuri limepita / Magari mazuri yamepita.
4	U - I	u-	i-	mti, mkono, mto, mji, mwiba, mzigo	Mti mkubwa umeanguka / Miti mikubwa imeanguka.
5	U - YA	u-	ya-	ugonjwa, ubale, ufa, ukuta (baadhi)	Ufa mbaya umeonekana / Nyufa mbaya yameonekana.
6	I - ZI	i-	zi-	nyumba, kalamu, meza, nguo, mbegu	Nyumba nzuri imejengwa / Nyumba nzuri zimejengwa.
7	I - I	i-	i-	chai, sukari, chumvi, mvua, hewa	Sukari hii imetosha / Mvua kubwa imenyesha.
8	U - ZI	u-	zi-	ufunguo, ukuta, ubao, uzi, wembe	Ufunguo wangu umepotea / Funguo zangu zimepotea.
9	U - U	u-	u-	uji, unga, umeme, urembo, usingizi	Uji moto umenimwagikia.
10	YA - YA	ya-	ya-	maji, mafuta, maziwa, marashi	Maji safi yanabubujika.
11	KU	ku-	ku-	kuimba, kucheza, kuishi, kusoma	Kuimba kuzuri kunapendeza.
12	PA - KU - MU	pa- / ku- / mu-	mahali	pahali, mahali (karibu, mbali, ndani)	Mahali hapa panafaa; Kule kuna mvua; Chumbani mna giza.

3. Upatanisho wa Kisarufi (Grammatical Concord)

Upatanisho wa kisarufi ni uhusiano wa kimaelewano kati ya nomino na maneno mengine katika sentensi (kama vivumishi na vitenzi).

Mfano Mbaya: Kiti hii imevunjika. (Kosa)
Mfano Sahihi: Kiti hiki kimevunjika. (Sahihi - Ngeli ya KI-VI)

💡 Maswali ya KCSE & Majibu

Swali: Andika sentensi ifuatayo katika wingi: Ufunguo mdogo ule umefungua ukuta uliobomoka. Jibu: Funguo ndogo zile zimefungua kuta zilizobomoka.