Sarufi: Aina za Nomino na Ngeli za Kiswahili (Form 1)
Utangulizi
Nomino ni neno linalotaja mtu, mnyama, kitu, mahali, hali au dhana. Katika mtihani wa KCSE, ujuzi wa nomino na ngeli ndio unaomwezesha mwanafunzi kujenga sentensi zenye upatanisho sahihi wa kisarufi.
1. Aina za Nomino
Kiswahili kina aina kuu sita za nomino:
-
Nomino za Pekee (Proper Nouns):
- Majina maalumu ya watu, mahali, milima, mito, siku, au miezi.
- Daima huanza kwa herufi kubwa popote yanapotokea kwenye sentensi.
- Mifano: Juma, Nairobi, Mlima Kenya, Mto Tana, Ijumaa, Januari.
-
Nomino za Kawaida (Common Nouns):
- Majina ya jumla ya viumbe au vitu vya aina moja.
- Mifano: kitabu, mti, mwanafunzi, nyumba, mbwa.
-
Nomino za Jamii / Kundi (Collective Nouns):
- Majina yanayotaja kundi la vitu au viumbe vinavyochukuliwa kama kitu kimoja.
- Mifano: bunda la noti, genge la wezi, thurea ya nyota, halaiki ya watu, kundi la ng'ombe, msafara wa magari.
-
Nomino za Dhahania / Kufikirika (Abstract Nouns):
- Majina ya vitu vinavyoweza kuhisiwa au kufikiriwa akilini lakini haviwezi kuonekana au kushikika kwa mkono.
- Mengi huanza na kiambishi awali U-.
- Mifano: upendo, amani, werevu, uzalendo, ujasiri, wivu, furaha.
-
Nomino za Wingi Tu (Pluralia Tantum):
- Nomino zisizo na umoja; ziko katika hali ya wingi daima.
- Mifano: maji, mafuta, maziwa, marashi, mazingira, maumivu.
-
Nomino za Kitendo / Kitenzi-Jina (Infinitives):
- Huundwa kutokana na vitenzi kwa kuongeza kiambishi KU-.
- Mifano: Kuimba kumenifurahisha; Kusoma kwake kuna maendeleo.
2. Mfumo wa Ngeli za Kiswahili
Ngeli ni makundi ya kisarufi ambamo nomino zote za Kiswahili hupangwa kulingana na viambishi vya upatanisho wa kisarufi (viambishi awali vya umoja na wingi).
| Na. | Ngeli | Kiambishi Umoja | Kiambishi Wingi | Mifano ya Nomino | Upatanisho wa Kisarufi (Sentensi) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | A - WA | a- / yu- | wa- | mtu, mtoto, mwalimu, daktari, kuku, mbuzi | Mwanafunzi huyu anasoma / Wanafunzi hawa wanasoma. |
| 2 | KI - VI | ki- / ch- | vi- / vy- | kiti, kitabu, chura, chumba, cheti | Kiti kirefu kimevunjika / Viti virefu vimevunjika. |
| 3 | LI - YA | li- | ya- | jicho, tunda, jiwe, gari, dirisha, shati | Gari zuri limepita / Magari mazuri yamepita. |
| 4 | U - I | u- | i- | mti, mkono, mto, mji, mwiba, mzigo | Mti mkubwa umeanguka / Miti mikubwa imeanguka. |
| 5 | U - YA | u- | ya- | ugonjwa, ubale, ufa, ukuta (baadhi) | Ufa mbaya umeonekana / Nyufa mbaya yameonekana. |
| 6 | I - ZI | i- | zi- | nyumba, kalamu, meza, nguo, mbegu | Nyumba nzuri imejengwa / Nyumba nzuri zimejengwa. |
| 7 | I - I | i- | i- | chai, sukari, chumvi, mvua, hewa | Sukari hii imetosha / Mvua kubwa imenyesha. |
| 8 | U - ZI | u- | zi- | ufunguo, ukuta, ubao, uzi, wembe | Ufunguo wangu umepotea / Funguo zangu zimepotea. |
| 9 | U - U | u- | u- | uji, unga, umeme, urembo, usingizi | Uji moto umenimwagikia. |
| 10 | YA - YA | ya- | ya- | maji, mafuta, maziwa, marashi | Maji safi yanabubujika. |
| 11 | KU | ku- | ku- | kuimba, kucheza, kuishi, kusoma | Kuimba kuzuri kunapendeza. |
| 12 | PA - KU - MU | pa- / ku- / mu- | mahali | pahali, mahali (karibu, mbali, ndani) | Mahali hapa panafaa; Kule kuna mvua; Chumbani mna giza. |
3. Upatanisho wa Kisarufi (Grammatical Concord)
Upatanisho wa kisarufi ni uhusiano wa kimaelewano kati ya nomino na maneno mengine katika sentensi (kama vivumishi na vitenzi).
- Mfano Mbaya: Kiti hii imevunjika. (Kosa)
- Mfano Sahihi: Kiti hiki kimevunjika. (Sahihi - Ngeli ya KI-VI)
💡 Maswali ya KCSE & Majibu
Swali: Andika sentensi ifuatayo katika wingi: Ufunguo mdogo ule umefungua ukuta uliobomoka. Jibu: Funguo ndogo zile zimefungua kuta zilizobomoka.
Comments
No comments yet. Be the first to comment!