16 min read
Mathew Wahome
Mada ya 2: Sarufi na Matumizi ya Lugha - Ngeli za I-ZI, U-ZI, na U-YA
1. Utangulizi
Katika somo lililopita, tulijadili ngeli kuu za kwanza. Katika sehemu hii, tunaangazia ngeli zingine muhimu katika Kiswahili ambazo huleta changamoto kwa wanafunzi wa Form 1 wakati wa kufanya upatanisho wa kisarufi na kubadilisha sentensi kutoka umoja hadi uwingi.
2. Ngeli ya I-ZI
Ngeli hii inahusisha nomino ambazo hupokea viambishi i- (katika umoja) na zi- (katika wingi), au nomino ambazo hazibadiliki umbo lake kabisa katika hali ya umoja na wingi.
- Sifa Kuu:
- Maneno mengi huanza kwa herufi N au M inayofuatwa na konsonanti (k.v., nt au mb), kama vile nyumba, ndizi, kalamu, nguo.
- Baadhi ya maneno hubaki vilevile; namba au kivumishi ndicho kinachoonyesha kama ni umoja au wingi.
- Mifano ya Sentensi:
- Umoja: Nyumba imojawapo imejengwa vizuri.
- Wingi: Nyumba zimbili zimejengwa vizuri.
3. Ngeli ya U-ZI (U-I)
Nomino za ngeli hii huanza kwa herufi U katika hali ya umoja, na hupata mabadiliko kuwa ZI au I katika hali ya uwingi.
| Nomino (Umoja) | Nomino (Wingi) | Mfano wa Upatanisho (Umoja) | Mfano wa Upatanisho (Wingi) |
|---|---|---|---|
| Utani | Taifa / Sifa | Utani umzuri. | Taifa zinzuri. |
| Ukuta | Kuta | Ukuta umepakwa rangi. | Kuta zimepakwa rangi. |
| Uzi | Nyuzi | Uzi umeraruka. | Nyuzi zimeraruka. |
| Ufa | Nyufa | Ufa umeonekana. | Nyufa zimeonekana. |
4. Ngeli ya U-YA (U-MA)
Hizi ni nomino zinazoanza na herufi U katika umoja, lakini huchukua viambishi vya ngeli ya LI-YA au kuchukua kiambishi MA- katika hali ya uwingi.
- Mifano Maarufu:
- Ubao ➔ Mbao (Umoja: Ubao umefutwa. Wingi: Mbao zimefutwa / yamefutwa kulingana na lahaja).
- Ua ➔ Maua (Umoja: Ua lizuri limechanua. Wingi: Maua yanzuri yamechanua).
- Udevu ➔ Madevu
- Ukingo ➔ Makaa / Kingo
5. Mazoezi ya Kujitathmini
- Taja tofauti kuu ya kimofolojia kati ya ngeli ya I-ZI na KI-VI.
- Badilisha sentensi hii kuwa ya wingi: "Ua hili limekauka kwa jua."