Mada ya 3: Sarufi na Matumizi ya Lugha - Wakati na Hali za Vitenzi

1. Utangulizi

Kitenzi ndiyo moyo wa sentensi katika lugha ya Kiswahili. Kitenzi kinaweza kubadilishwa sura yake ili kuonyesha wakati tendo lilipotendeka na hali ambayo tendo hilo limo. Katika kiwango cha Form 1, ni muhimu kuelewa muundo wa viambishi vinavyounda kitenzi kamili.

2. Muundo wa Kitenzi cha Kiswahili

Kitenzi kikuu cha Kiswahili huundwa kwa kufuata mpangilio maalum wa viambishi:

$$\text{Nafsi / Ngeli} + \text{Wakati} + \text{Mofu Maalum (kama ipo)} + \text{Mzizi} + \text{Kiishio}$$

• Mfano: Katika neno Anasoma:
  • A- : Kiambishi cha nafsi ya tatu umoja (Yeye)
  • -na- : Kiambishi cha wakati uliopo
  • -som- : Mzizi wa kitenzi (kutoka soma)
  • -a : Kiishio

3. Nyakati Kuu za Kiswahili

Nyakati zinaonyesha wakati maalum ambapo tendo linatekelezwa:

4. Hali za Vitenzi (Aspects)

Hali inaeleza namna tendo linavyotekelezwa:

a) Hali ya Timilifu (-me-)

Inaonyesha kuwa tendo limetendeka na kukamilika kabisa.

• Mfano: Mwanafunzi amefanya mtihani. (Tendo limekwisha kamilika).
• Kanusho lake: Mwanafunzi bado hajafanya mtihani (hutumia -ja-).

b) Hali ya Mazoea (-a- au hu-)

Inaonyesha tendo ambalo hufanywa mara kwa mara au kama desturi.

• Mfano: Ndege huruka angani. / Sisi huamka asubuhi na mapema.

c) Hali ya Masharti (-ki- au nge- / nghali-)

Inaonyesha kuwa tendo fulani litafanyika iwapo sharti fulani litatimizwa.

• Mfano:
  • Uwezekano mdogo: Nikisoma kwa bidii, nitafaulu (-ki-).
  • Kutowezekana: Ningesoma kwa bidii, ningefaulu (nge-).

5. Mazoezi ya Kujitathmini

1. Tofautisha kati ya wakati uliopita (-li-) na hali timilifu (-me-) kwa kutoa mifano miwili ya sentensi.
2. Geuza sentensi hii iwe katika wakati ujao: "Mama anapika chakula jikoni."