Mada ya 5: Aina za Sentensi na Vishazi

1. Sentensi na Sehemu Zake

Sentensi ni kikundi cha maneno kinachotoa ujumbe kamili.

2. Vishazi

Kishazi ni kikundi cha maneno chenye kiima na kiarifu.

a) Kishazi Huru

Kinaweza kujisimamia na kutoa ujumbe kamili. Mfano: Mtoto amelala.

b) Kishazi Tegemezi

Hakijisimamii; hutegemea kishazi kingine. Mfano: ambaye alifika jana, alipofika, akiimba.

Viashiria vya Kishazi Tegemezi

• Kirejeshi: -o- (aliyefika, waliofika, kilichoanguka)
• Kiambishi -po-, -ki-, -ka-
• Viunganishi: ambaye, ambao, ambacho, ili, kwa sababu

3. Aina za Sentensi

a) Sentensi Sahili

Kishazi huru kimoja.

• Juma anasoma.
• Wanafunzi wamefika shuleni.

b) Sentensi Ambatano

Vishazi huru viwili au zaidi vilivyounganishwa kwa viunganishi (na, lakini, au, ila, bali).

• Juma analima na Amina anapika.
• Alitaka kuja lakini mvua ilinyesha.

c) Sentensi Changamano

Kishazi huru kimoja pamoja na kishazi tegemezi.

• Mtoto aliyefaulu amepewa zawadi.
• Tutaondoka mvua ikiisha.

4. Kutambua Aina ya Sentensi

1. Hesabu vitenzi kuu na vishazi.
2. Tafuta viunganishi.
3. Tafuta viashiria vya kishazi tegemezi.
4. Ikiwa kuna kishazi huru kimoja tu: sahili; vishazi huru zaidi ya kimoja: ambatano; kishazi tegemezi kipo: changamano.

5. Viunganishi

Viunganishi huunganisha maneno, vishazi au sentensi.

• Vya kuongeza: na, tena, aidha
• Vya kupinga: lakini, ila, bali
• Vya sababu: kwa sababu, kwa kuwa
• Vya kuchagua: au, ama
• Vya kusudi: ili, ili kwamba