Sarufi: Kauli za Vitenzi na Nyakati (Form 2)

1. Kauli za Vitenzi

Kauli ya kitenzi inaonyesha jinsi mtenda, mtendwa na mtendewa wanavyohusika katika tendo.

2. Nyakati na Hali katika Kiswahili

A. Nyakati Kuu:

1. Wakati Uliopita (-li-): Mfano: A-li-enda shuleni.
2. Wakati Uliopo (-na-): Mfano: A-na-soma kwa bidii.
3. Wakati Ujao (-ta-): Mfano: A-ta-faulu mtihani.

B. Hali Maalumu:

1. Hali ya Mazoea (-hu-): Hutumika kueleza vitendo vinavyofanyika mara kwa mara.
   • Mfano: Yeye huamka mapema kila siku.
2. Hali ya Kutimia (-me-): Huonyesha tendo limemalizika muda mfupi uliopita.
   • Mfano: Wageni wamewasili ukumbini.
3. Hali ya Masharti (-ki-):
   • Mfano: Ukifanya bidii, utafaulu.
4. Hali ya Masharti Yasiyowezekana (-nge- na -ngali-):
   • -nge- (Masharti yanayowezekana sasa): Mfano: Angekuja, tungeenda naye.
   • -ngali- (Masharti yaliyopita yasiyowezekana tena): Mfano: Angalisoma kwa bidii, angalipita mtihani wa jana.
5. Hali ya Muendelezo (-ka-): Hutumika kueleza mfululizo wa matukio.
   • Mfano: Akaingia, akafungua mlango, akaketi.

3. Ukanusho wa Nyakati na Hali

• Anasoma → Hasomi
• Alisoma → Hakusoma
• Atasoma → Hatasoma
• Amesoma → Hajasoma
• Hucheza → Hachezi