Isimu Jamii: Mwongozo Kamili wa KCSE (Form 3 na Form 4)

Utangulizi: Dhana ya Isimu Jamii

Isimu Jamii (Sociolinguistics) ni taaluma inayochunguza uhusiano wa pande mbili uliopo kati ya lugha na jamii. Taaluma hii huchunguza jinsi jamii inavyoathiri lugha na jinsi lugha inavyoakisi maisha, mila, vyeo, itikadi na mazingira ya wanajamii husika.

Katika mtihani wa kitaifa wa KCSE Karatasi ya Pili (102/2), swali la Isimu Jamii (Swali la 4) hubeba alama 10 kamili. Watahiniwa hujaribiwa uwezo wao wa kutambua sajili mbalimbali kutoka kwenye dondoo za mazungumzo, kufafanua sifa zake za kiisimu, na kujibu maswali ya nadharia kuhusu historia na maendeleo ya Kiswahili Sanifu nchini Kenya.

1. Dhana Muhimu za Kiisimu

A. Lugha (Language)

Lugha ni mfumo wa sauti nasibu za usemi zilizokubaliwa na wanajamii fulani kwa madhumuni ya mawasiliano, kueleza hisia, maarifa, na desturi zao.

B. Lahaja (Dialect)

Lahaja ni matamshi, maumbo ya maneno na msamiati unaotofautisha wazungumzaji wa lugha moja kijiografia au kijamii.

1. Lahaja za Kijiografia: Hujitokeza kutokana na wazungumzaji kutengana kijiografia. Lahaja za Kiswahili za pwani ya Afrika Mashariki ni pamoja na:
   • Kiunguja: Kisiwani Unguja (Zanzibar) - ndiyo lahaja iliyoteuliwa kuwa msingi wa Kiswahili Sanifu.
   • Kimvita: Kisiwani Mombasa.
   • Kiamu: Visiwa vya Lamu.
   • Kipate na Kisiu: Pate na Siu.
   • Kibajuni (Kitikuu): Pwani ya kaskazini kuelekea Somalia.
   • Kimtang'ata: Eneo la Tanga.
   • Kichifundi na Kivumba: Pwani ya kusini mwa Kenya.
2. Lahaja za Kijamii (Sosiolekti): Tofauti za lugha zinazotokana na tabaka la kijamii, umri au taaluma ya wazungumzaji (k.m. lugha ya vijana, lugha ya wanasayansi).
3. Idiolekti (Lugha-Binafsi): Mtindo wa kipekee wa mtu mmoja binafsi katika utamkaji, uteuzi wa maneno na kasi ya uzungumzaji.

C. Lugha Sanifu (Standard Language)

Lugha Sanifu ni lahaja moja maalum iliyoteuliwa rasmi, ikawekewa kanuni za kisarufi na uandishi wa kamusi, na kukubaliwa kutumika katika shughuli rasmi za kiserikali, kisheria, kimasomo na mawasiliano ya kitaifa.

Hatua Nne za Usanifishaji wa Kiswahili:

1. Uteuzi (Selection): Mnamo Juni 1930 huko Mombasa, Kamati ya Lugha ya Afrika Mashariki (Inter-Territorial Language Committee) iliteua lahaja ya Kiunguja kutokana na kuenea kwake kibiashara na kijiografia katika njia kuu za misafara ya biashara.
2. Ukubalifu (Acceptance): Wananchi, walimu na watumiaji wa lugha katika nchi za Kenya, Tanganyika, Uganda na Zanzibar walikubali kutumia Kiunguja Sanifu.
3. Uundaji wa Kanuni / Ufafanuzi (Codification): Uandishi wa kanuni za kisarufi na kamusi ya kwanza sanifu ya Kiswahili na Frederick Johnson (1939).
4. Uenezaji (Elaboration & Implementation): Utungaji wa vitabu vya shule, magazeti (k.m. Mambo Leo), uanzishaji wa mashirika kama BAKITA na CHAKITA, na matumizi katika matangazo ya redio na runinga.

2. Lugha ya Taifa dhidi ya Lugha Rasmi (Kifungu cha 7 cha Katiba ya Kenya 2010)

Kulingana na Katiba ya Kenya (2010), Kifungu cha 7:

• Kiswahili ndiyo Lugha ya Taifa ya Jamhuri ya Kenya.
• Kiswahili na Kiingereza ni Lugha Rasmi za Jamhuri ya Kenya.
• Serikali inalazimika kukuza na kulinda utofauti wa lugha zote za kiasili nchini pamoja na Lugha ya Ishara ya Kenya (KSL).

3. Sajili Kuu za Lugha (Registers)

Sajili ni mtindo wa lugha unaobadilika kulingana na mada, muktadha, uhusiano wa wazungumzaji na mazingira.

1. Sajili ya Mahakamani (Mazingira ya Kisheria)

• Wazungumzaji: Hakimu, Wakili, Mshtakiwa, Shahidi, Karani, na Polisi wa mahakama.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Matumizi ya msamiati teule wa kisheria: mshtakiwa, hati ya mashtaka, dhamana, rufaa, upande wa mashitaka, wakili mtetezi, shahidi nambari moja, bila shaka yoyote.
  2. Lugha ya heshima kubwa na unyenyekevu wa kisheria: "Mheshimiwa Hakimu", "Kwa heshima ya Mahakama", "Naomba kuahirisha kesi".
  3. Maswali ya mfululizo ya kubana na kuthibitisha ukweli (Cross-examination): "Je, unaikubali saini hii? Ulikuwa wapi mwendo wa saa nne usiku?"
  4. Lugha ya viapo na maagizo rasmi: "Ninaapa kwa jina la Mwenyezi Mungu kwamba ushahidi nitakaoutoa utakuwa kweli, ukweli mtupu..."
  5. Kutokuwa na utani, vichekesho au lugha ya mihemko; usahihi wa maneno unazingatiwa ili kuzuia upotoshaji wa haki.

2. Sajili ya Hospitalini / Zahanati (Mazingira ya Tiba)

• Wazungumzaji: Daktari, Muuguzi, Mfamasia, na Mgonjwa au Mlezi.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Msamiati maalumu wa kiganga: homa, kipimajoto, shinikizo la damu, dozi, maabara, tembe, matone, upasuaji, wadi, dalili.
  2. Lugha ya huruma, upole na kuondoa woga: "Pole sana mama, tulia kidogo tupime, utapona tu..."
  3. Lugha ya maelekezo madhubuti ya utumiaji dawa: "Meza tembe mbili mara tatu kwa siku baada ya chakula."
  4. Maswali ya kiudadisi ya kutambua asili ya ugonjwa: "Maumivu yalianza lini? Je, unahisi kichefuchefu au kizunguzungu?"
  5. Lugha ya usiri (Confidentiality) na tahadhari wakati wa kutoa ripoti nyeti za afya.

3. Sajili ya Sokoni / Madukani (Mazingira ya Biashara)

• Wazungumzaji: Muuzaji, Mnunuzi, na Madalali.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Lugha ya vishawishi na kubembeleza: "Karibu mteja ujionee, bei ya jioni, nyanya fresh kutoka shambani, pima ujionee!"
  2. Mazungumzo ya kubishania na kupatana bei (Bargaining): "Nipunguzie shilingi hamsini... Hiyo itakuwa hasara tajiri, ongeza kidogo tueleweke."
  3. Matumizi ya misimu, utani na majina ya kusifia: "Tajiri, Madam, Siste, Mkubwa, Boss".
  4. Kuchanganya msimbo (Kiswahili, Kiingereza na lugha za kienyeji au Sheng).
  5. Sentensi fupi na za mkato, mara nyingi zikitolewa kwa sauti ya juu ili kuvutia wateja wanaopita.

4. Sajili ya Matatu / Uchukuzi wa Umma

• Wazungumzaji: Dereva, Kondakta, Abiria, na Makanga / Manamba.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Matumizi makubwa ya Sheng na misimu ya mtaani: kombamwiko, nganya, stage, mathree, mbao, chapaa, dunda, kanyaga.
  2. Sentensi fupi zenye amri na ushawishi wa haraka: "Town hamsini! Ingia na hamsini yako!", "Songa mbele ukae!", "Dere simama stage!"
  3. Lugha ya kigeugeu: lugha ya upole na ushawishi wakati wa kuita abiria nje, lakini lugha ya ukali au dharau wanapokuwa ndani wakidai baki (chenji).
  4. Kurudiarudia majina ya vituo na nauli: "Westi! Westi thao! Tao thao!"
  5. Matumizi ya ishara za mwili kama kugonga bodi ya gari au kupuliza filimbi kuashiria gari liondoke au lisimame.

5. Sajili ya Bungeni (Mazingira ya Kisiasa na Utungaji Sheria)

• Wazungumzaji: Spika, Wabunge, Mawaziri, na Makatibu wa Bunge.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Kufuata Kanuni za Kudumu za Bunge (Standing Orders): "Kuhusu Hoja ya Nidhamu (Point of Order)..."
  2. Msamiati maalumu wa kibunge: Mswada, Hoja, Kamati Teule, Mheshimiwa, Bwana Spika, Hansard, Kura ya Maoni, Kufutilia mbali.
  3. Lugha rasmi ya staha na adabu za kipekee: "Mheshimiwa Spika, ninaomba kuwasilisha hoja hii kwa niaba ya wananchi wangu..."
  4. Hotuba zenye maneno ya mkazo, misemo ya hekima, na ufasaha wa hali ya juu ili kushawishi bunge kupitisha au kukataa mswada.

6. Sajili ya Dini / Ibada

• Wazungumzaji: Wahubiri, Mapadri, Maimamu, na Waumini.
• Sifa za Kiisimu:
  1. Msamiati wa kiroho na maadili: wokovu, toba, sala, neema, baraka, dhabihu, dhambi, peponi, jahannam, ahera, aya, msalaba.
  2. Lugha ya unyenyekevu, huruma, tumaini na kicho mbele ya Mungu.
  3. Kunukuu vitabu vitakatifu (Biblia au Quran) kama msingi wa mafundisho.
  4. Miitikio ya pamoja ya waumini: "Amina", "Inshallah", "Haleluya", "Allahu Akbar".

4. Hali za Matumizi ya Lugha

A. Kuchanganya Msimbo (Code Mixing)

Kuingiza maneno au vifungu vya lugha nyingine ndani ya sentensi ya Kiswahili.

• Mfano: "Nilikuwa ninasoma notes zangu za Biology lakini nikasikia usingizi."

B. Kubadili Msimbo (Code Switching)

Kuhama kutoka lugha moja hadi nyingine sentensi inapokamilika kulingana na mada, hisia au hadhira.

• Mfano: "Tafadhali keti chini na utulie. Let us now listen carefully to what the principal has to say."

Sababu za Kuchanganya na Kubadili Msimbo:

1. Upungufu wa msamiati: Kukosa neno mwafaka la Kiswahili katika nyanja za kisasa kama teknolojia na udaktari.
2. Kujitambulisha na tabaka la wasomi: Kutaka kuonyesha usasa na elimu ya juu.
3. Kuanzisha ukaribu: Kujenga mazingira ya kirafiki na asiye rasmi na msikilizaji.
4. Kuficha siri: Kuzuia watu fulani waliopo wasielewe mada inayozungumzwa.
5. Mazoea: Athari ya kuishi katika jamii inayotumia lugha nyingi kwa wakati mmoja (Multilingual society).

C. Utohozi (Borrowing / Loan Words)

Utohozi ni utaratibu wa kuchukua maneno kutoka lugha ngeni na kuyabadilisha kisauti, kimaumbo na kisarufi ili yafuate mfumo wa Kiswahili (kuishia na irabu, kutokuwa na mkusanyiko wa konsonanti ngumu).

• Kutoka Kiingereza: Computer → Kompyuta, Chalk → Chaki, Petrol → Petroli, Hospital → Hospitali, Form → Fomu.
• Kutoka Kiarabu: Kitabu, Kalamu, Saa, Dini, Akili, Rais, Karatasi.
• Kutoka Kireno: Meza (mesa), Pesa (peso), Bendera (bandeira), Leso (lenço).

D. Sheng: Asili na Athari Zake

Sheng ni sosiolekti iliyoanzia katika vitongoji vya jiji la Nairobi mnamo miaka ya 1970 miongoni mwa vijana, inayochanganya Kiswahili, Kiingereza na lugha za kiasili za Kenya.

• Sifa za Sheng: Hubadilika haraka sana; maneno yanayotumiwa leo hubadilika kesho; hutumiwa hasa na vijana kama kitambulisho cha kipekee.
• Athari za Sheng katika KCSE:
  1. Hupotosha tahajia (spelling) sahihi ya maneno ya Kiswahili Sanifu katika uandishi wa Insha (k.m. kuandika kudunda badala ya kuanguka).
  2. Huharibu uelewa wa ngeli za nomino na upatanisho wa kisarufi.
  3. Hupunguza hazina ya msamiati sanifu miongoni mwa wanafunzi.

5. Mwongozo wa Kufaulu Swali la Isimu Jamii Katika KCSE (102/2)

1. Tambua Muktadha Mara Moja: Soma dondoo kwa umakini na utambue mambo haya manne mara moja:

   • Wapi: Mahali mazungumzo yanapotokea (Hospitalini, Mahakamani, Sokoni, Bungeni n.k.).
   • Nani na Nani: Uhusiano wa wazungumzaji (k.m. Daktari na mgonjwa, Muuzaji na mnunuzi).
   • Nini: Mada kuu inayozungumziwa.
   • Kwa Nini: Madhumuni ya mazungumzo (kushawishi, kuamuru, kuomba, kufundisha).

2. Jinsi ya Kuandika Sifa za Kiisimu:

   • Usitaje hoja tupu bila uthibitisho! Kila sifa lazima iwe na ufafanuzi mfupi na dondoo halisi kutoka kifunguni.
   • Mfano usio sahihi: "Kuna lugha ya heshima." (Hutapata alama kamili).
   • Mfano sahihi: "Matumizi ya lugha ya heshima na staha; kwa mfano msemaji anasema 'Mheshimiwa Hakimu' kuonyesha unyenyekevu mbele ya sheria." (Alama kamili).

6. Maswali ya Majaribio ya KCSE na Miongozo ya Majibu

Swali la 1 (Alama 10)

Dondoo: "Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali:"

Msemaji A: "Hati ya mashtaka inaeleza wazi kwamba mshtakiwa alipatikana na hatia ya kuvunja duka mnamo tarehe 12 mwezi uliopita. Shahidi nambari mbili alithibitisha kuwepo kwake eneo la tukio bila shaka yoyote."

Msemaji B: "Mheshimiwa, upande wa utetezi unapinga ushahidi huo kwani mteja wangu alikuwa safarini siku hiyo. Tunaomba mahakama impe dhamana nafuu."

(a) Tambua sajili ya kifungu hiki. (Alama 2) (b) Fafanua sifa nne za kiisimu zinazojitokeza katika kifungu hiki ukizingatia mifano kutoka kwenye kifungu. (Alama 8)

Mwongozo wa Majibu (Marking Scheme):

(a) Hii ni Sajili ya Mahakamani / Mazingira ya Kisheria. (Alama 2) (b) Sifa 4 za kiisimu: (Kila hoja alama 2: kutaja alama 1, kielelezo alama 1)

1. Matumizi ya msamiati wa kisheria: Maneno kama hati ya mashtaka, mshtakiwa, hatia, shahidi, ushahidi, bila shaka yoyote, upande wa utetezi, dhamana.
2. Matumizi ya lugha ya heshima na staha: Matumizi ya neno "Mheshimiwa" kuonyesha utiifu kwa hakimu.
3. Lugha ya kubishana na kupinga ushahidi: Msemaji B anasema "upande wa utetezi unapinga ushahidi huo".
4. Lugha kavu na rasmi isiyo na hisia au vichekesho: Mazungumzo yanazingatia taratibu maalum za uendeshaji kesi.

Swali la 2 (Alama 6)

Eleza sababu sita zinazofanya lugha ya Kiswahili kutumiwa na wananchi wengi nchini Kenya kuliko Kiingereza.

Mwongozo wa Majibu:

1. Ni lugha ya taifa inayounganisha wananchi wa makabila tofauti bila ubaguzi.
2. Hutumika kama lugha ya biashara masokoni, mijini na vijijini.
3. Haina ugumu mkubwa wa kisarufi kwa jamii za Kiafrika ikilinganishwa na Kiingereza.
4. Huenezwa kwa kasi na vyombo vya habari (vituo vya redio na runinga) vinavyotangaza kwa Kiswahili.
5. Hutumiwa katika shughuli za kijamii, ibada, mikutano ya kisiasa na michezo kote nchini.
6. Hufundishwa kama somo la lazima shule za msingi na upili kulingana na mtaala wa kitaifa.