Isimu Jamii: Dhana, Lugha Sanifu na Sajili za Lugha (Form 3 - Form 4)

Utangulizi

Isimu Jamii (Sociolinguistics) ni taaluma inayochunguza uhusiano uliopo kati ya lugha na jamii. Katika mtihani wa KCSE Karatasi ya Pili (102/2), Swali la Isimu Jamii (Swali la 4) hubeba alama 10 kamili.

1. Dhana Muhimu za Isimu Jamii

• Lugha Sanifu (Standard Language): Lahaja moja iliyoteuliwa, ikaendelezwa kimsamiati na kisarufi, na kukubaliwa kutumika katika shughuli rasmi za kiserikali, elimu na mawasiliano ya kitaifa.
• Lahaja (Dialect): Tofauti za kiisimu zinazotokea ndani ya lugha moja kulingana na maeneo ya kijiografia au tabaka za jamii (k.m. lahaja za Kiswahili kama Kiunguja, Kimvita, Kiamu, Kibajuni).
• Msimbo (Code): Lugha au mtindo wowote wa mawasiliano unaotumiwa na watu wanaozungumza.
• Kuchanganya Msimbo (Code-mixing): Kutumia maneno ya lugha mbili ndani ya sentensi moja.
  • Mfano: "Nilikuwa ninaenda kwa daktari but nikakuta clinic imefungwa."
• Kubadili Msimbo (Code-switching): Kubadilisha lugha nzima kutoka sentensi moja hadi nyingine kulingana na mada au msikilizaji.
  • Mfano: "Tafadhali keti hapa. Let us start our meeting right away."

2. Sajili za Lugha (Registers)

Sajili ni mtindo wa lugha unaotumiwa na kundi fulani la watu katika mazingira au shughuli maalumu.

A. Sajili ya Hospitalini (Mazingira ya Tiba)

• Sifa za Lugha:
  1. Matumizi ya msamiati maalumu wa kiganga/kitiba (k.m. kipimajoto, maabara, shinikizo la damu, hadhi, tembe, ganzi).
  2. Lugha ya upole, huruma na unyenyekevu kwa wagonjwa.
  3. Lugha ya ushauri, maelekezo na amri za kitaalamu (k.m. Meza tembe mbili mara tatu kwa siku).
  4. Lugha ya siri na tahadhari wakati wa kutoa matokeo mabaya ya uchunguzi.

B. Sajili ya Mahakamani (Mazingira ya Sheria)

• Sifa za Lugha:
  1. Matumizi ya msamiati wa kisheria (k.m. mshtakiwa, shahidi, ushahidi, dhamana, hatia, rufaa, wakili, hakimu).
  2. Matumizi ya maneno na misemo ya heshima rasmi (k.m. Mheshimiwa Hakimu, Samahani mahakama).
  3. Lugha kavu isiyo na hisia au ushabiki.
  4. Lugha ya maelekezo madhubuti (k.m. Kiapo: Ninaapa kusema kweli, ukweli mtupu...).

C. Sajili ya Sokoni / Biashara

• Sifa za Lugha:
  1. Lugha ya vishawishi na kubembeleza wateja (k.m. Karibu mteja, bei ya jioni, vitunguu safi bei ya kutupa).
  2. Mazungumzo ya kupatana na kubishania bei (bargaining).
  3. Matumizi ya utani, misimu na lakabu (k.m. Mama mboga, tajiri, mdosi).
  4. Kuchanganya ndimi na sentensi fupi zisizo na uakifishaji mkali.

D. Sajili ya Bungeni

• Sifa za Lugha:
  1. Kufuata kanuni za Bunge (Standing Orders).
  2. Msamiati maalumu: Mswada, Hoja, Waziri, Bwana Spika, Kura ya maoni, Kufutilia mbali.
  3. Lugha ya staha: Mheshimiwa Mbunge wa...